संघशताब्दीच्या उंबरठ्यावर, संघपरिवाराचे दूरदर्शी नेतृत्व करणारे सरसंघचालक मोहन भागवतजींच्या जीवनप्रवासाचे तेज आजही राष्ट्राला दिशा देत आहे.
‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या उदात्त मंत्राचे अधिष्ठान अंगीकारून समाजाच्या संघटनाचे, समता व बंधुत्वाच्या मूल्यांचे, तसेच राष्ट्रनिष्ठेच्या अखंड प्रवाहाचे जे जीवनभर मूर्तिमंत रूप राहिले, त्या आदरणीय व्यक्तिमत्त्वाचा आज 75 वा जन्मोत्सव साजरा होत आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मोहन भागवत यांना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा दिल्या आहेत. या प्रसंगाचे वैभव अधिक उजळवणारा योगायोग असा की, याच वर्षी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आपल्या शताब्दी पर्वाचे स्वागत करीत आहे. इतिहास आणि वर्तमान यांचे हे संगमक्षण राष्ट्राच्या वाटचालीत अमूल्य ठरणारे आहे.
संघपरिवारात ज्यांना सरसंघचालक या सर्वोच्च पदावरून श्रद्धेचा मुकुट प्राप्त झाला आहे, त्या परमपूजनीय मोहन भागवतजी आजही अखंड ऊर्जेने कार्यरत आहेत. राष्ट्राच्या प्रवाहाला दिशा देणारे हे शिल्पकार केवळ संघटनाचे कर्णधार नाहीत, तर सांस्कृतिक चेतनेच्या प्रवाहातील एक स्थिर दीपस्तंभ आहेत. त्यांचा जीवनप्रवास हा त्याग, निष्ठा आणि परिवर्तनशील कार्यपद्धतींचा अविस्मरणीय इतिहास आहे.
Nitin Gadkari : सेतुबंधन योजनेतून अमरावती पूल प्रकल्पाला गती
वारशातून घडलेले नेतृत्व
मोहनजींच्या वडिलांचे नाव स्वर्गीय मधुकरराव भागवत. राष्ट्रनिर्माणाच्या ध्यासाने आयुष्य झिजवणारे हे कार्यकर्ते केवळ कायदेतज्ज्ञ नव्हते, तर संघकार्याची पायाभरणी करणारे आदर्श व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांची प्रेरणा आणि संस्कार यांनीच मोहनरावांना संघाच्या मार्गावर चालवले. मधुकररावांनी आपल्या पुत्राच्या रूपाने आणखी एक पारसमणी घडवून दिली. 1970 मधील दशकाच्या मध्यात प्रचारकपद स्वीकारून मोहनजींनी राष्ट्रासाठी आयुष्य समर्पित करण्याचा संकल्प केला. त्या काळात आणीबाणीच्या काळोखाने देश गुदमरला असताना, भागवतजींनी प्रचारक म्हणून संघर्षाचा ध्वज हाती घेतला. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भाग, विदर्भाची भूमी आणि नंतर बिहारच्या खेड्यांत त्यांनी समाजजागृतीची ज्योत प्रज्वलित केली. हे कार्य एकाकी नव्हते, तर संघाच्या प्रचारक परंपरेचा तो सशक्त आधारस्तंभ ठरला. हजारो तरुण-तरुणींनी घर-परिवाराचा त्याग करून राष्ट्रासाठी स्वतःला समर्पित करण्याच्या त्या अद्वितीय शृंखलेत भागवतजींची ओळख प्रखरतेने उमटली.
अखिल भारतीय शारीरिक प्रमुख म्हणून 1990 मधील दशकात त्यांचे योगदान आजही स्वयंसेवकांच्या स्मरणात ताजे आहे. त्यानंतर अखिल भारतीय प्रचारप्रमुख, सरकार्यवाह आणि अखेरीस 2009 मध्ये सरसंघचालक या पदापर्यंतच्या त्यांच्या प्रवासाने संघकार्याला नवे आयाम दिले. गणवेशातील बदल असो, संघशिक्षण वर्गांतील सुधारणा असो, अथवा तंत्रज्ञानाच्या अंगीकाराने समाजसेवेची क्षमता वाढविणे असो, प्रत्येक क्षेत्रात त्यांनी काळानुरूप परिवर्तन घडवून आणले. कोरोना काळातील त्यांचे नेतृत्व विशेषत्वाने स्मरणीय आहे. सुरक्षिततेच्या मर्यादेत राहूनही समाजसेवेचे मार्ग शोधणे, स्वयंसेवकांना प्रेरित करणे, वैद्यकीय शिबिरे उभारणे, गरजूंना मदत पोहोचवणे, हे सर्व त्यांच्या दृष्टीकोनाची खोली दाखवून गेले.
Maharashtra : खिळ्यांच्या जाळ्यात अडकले महायुतीचे ‘समृद्धी’ स्वप्न
पंचपरिवर्तनाचा मार्गदर्शक
समाजकल्याणासाठी संघाची शक्ती केवळ संघटनापुरती मर्यादित न राहता ती व्यापक समाजहितासाठी वाहिली जावी, यावर मोहनजींचा भर राहिला आहे. यासाठी त्यांनी पंचपरिवर्तनाचा मार्ग सुचवला – आत्मसाक्षात्कार, सामाजिक सौहार्द, नागरी शिष्टाचार, कौटुंबिक प्रबोधन आणि पर्यावरण संरक्षण. ही पाच सूत्रे केवळ घोषवाक्ये नसून, राष्ट्रनिर्माणाच्या वाटचालीतील प्राणवायू ठरली आहेत.
मोहनजींच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक महत्त्वाची छटा म्हणजे त्यांचा मृदुभाषी स्वभाव. ऐकण्याची क्षमता, संवादाचे भान आणि प्रत्येकाशी साधलेले आत्मीय नाते या गुणांनी त्यांचे नेतृत्व अधिक संवेदनशील बनते. ते ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या संकल्पनेचे कट्टर पुरस्कर्ते आहेत. भारतीय संस्कृतीच्या विविधतेत ते आनंदाने मिसळतात. संगीत आणि गायनाची त्यांची आवड, भारतीय वाद्यांवरील प्रभुत्व आणि वाचनाची गाढ रुची या सर्व छटा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला बहुआयामी करतात. अशा या नेतृत्वात विचारांची गूढ खोली आणि राष्ट्रासाठीची अढळ बांधिलकी एकत्रितपणे झळकत राहते.
विजयादशमीच्या पावन पर्वावर संघाचे शताब्दी वर्ष सुरू होणार आहे. गांधी जयंती, लालबहादुर शास्त्री जयंती आणि संघशताब्दी, या संयोगाच्या पार्श्वभूमीवर लाखो स्वयंसेवकांना आज अभिमान आहे की त्यांच्याकडे मोहन भागवतांसारखा दूरदर्शी आणि परिश्रमी सरसंघचालक आहे. तरुण स्वयंसेवक ते सर्वोच्च पदापर्यंतचा त्यांचा प्रवास ही केवळ पदोपदी मिळालेली प्रगती नाही, तर ती राष्ट्रभक्तीची अखंड साधना आहे. त्याग, निष्ठा आणि परिवर्तनशील कार्यपद्धतींनी उजळविलेला हा प्रवास संघाच्या शतकप्रवासाला नवे आयाम देणारा ठरला आहे.
